Waarom we zoveel projecteren op de mensen om ons heen

We denken graag dat we andere mensen zien zoals ze werkelijk zijn. Toch is dat minder vanzelfsprekend dan het lijkt. We nemen de werkelijkheid niet simpelweg waar, maar geven er voortdurend betekenis aan. Onze hersenen gebruiken eerdere ervaringen, verwachtingen, emoties en overtuigingen om snel in te schatten wat er aan de hand is. Dat is handig en vaak nodig, maar het betekent ook dat we regelmatig iets invullen zonder zeker te weten of het klopt.

Iemand reageert kortaf en we denken dat hij boos is. Iemand kijkt weg en we concluderen dat hij geen interesse heeft. Iemand stelt een kritische vraag en we ervaren die als een persoonlijke aanval. Wat we feitelijk hebben waargenomen, is maar een klein stukje gedrag. De rest hebben we zelf ingevuld.

We nemen onszelf mee

Wanneer we een ander interpreteren, nemen we altijd onze eigen geschiedenis mee. Wie eerder vaak is afgewezen, kan sneller signalen van afwijzing herkennen. Wie gewend is geraakt aan kritiek, kan een neutrale opmerking eerder als kritisch ervaren. En wie in eerdere relaties weinig ruimte heeft ervaren, kan extra gevoelig reageren wanneer een partner zich terugtrekt.

Dat maakt onze ervaring niet onwaar. Het gevoel dat iets met ons doet, is echt. Maar de betekenis die we eraan geven, hoeft niet hetzelfde te zijn als wat de ander bedoelt.

Dat onderscheid raken we gemakkelijk kwijt. We zien gedrag, maken daar een verklaring van en vergeten vervolgens dat het een verklaring is. We denken niet meer: ik ervaar dit als afwijzing. We denken: hij wijst mij af.

Juist bij je partner wordt het ingewikkeld

In een partnerrelatie speelt dit vaak sterker, omdat je elkaar goed kent en samen een geschiedenis hebt opgebouwd. Een bepaalde blik, stilte of toon kan daardoor veel meer oproepen dan alleen wat er op dat moment gebeurt. Je reageert niet alleen op de woorden van je partner, maar soms ook op eerdere ruzies, teleurstellingen, verwachtingen of oude pijn.

Je partner zegt bijvoorbeeld: "Kunnen we dit later bespreken?" Dat kan feitelijk betekenen dat hij of zij op dat moment geen ruimte heeft voor het gesprek. Maar wanneer je eerdere ervaringen hebt met afstand of afwijzing, kan dezelfde zin bij jou binnenkomen als: je bent niet belangrijk, ik wil niet naar je luisteren of ik word weer alleen gelaten.

Vervolgens reageert je partner weer op jouw reactie. Misschien trek jij je terug, word je boos of ga je juist meer aandringen. De ander ervaart dat vervolgens als druk, kritiek of gebrek aan vertrouwen en reageert daar weer op. Zo ontstaat gemakkelijk een patroon waarin beide partners vooral reageren op hun eigen interpretatie van de ander.

Niemand hoeft daarin bewust iets verkeerd te doen. Toch kan het patroon zichzelf versterken.

Ook in een gezin gebeurt dit

Binnen een gezin wordt het nog complexer. Ouders nemen hun eigen geschiedenis mee, maar kinderen brengen ook hun eigen karakter, ontwikkeling en ervaringen mee. Bovendien beïnvloeden gezinsleden elkaar voortdurend.

Een ouder kan het gedrag van een kind bijvoorbeeld zien als ongemotiveerd, brutaal of ongeïnteresseerd, terwijl het kind vooral moe, onzeker of overweldigd is. Een kind kan de bezorgdheid van een ouder ervaren als controle, terwijl die ouder vooral probeert te beschermen.

Ook tussen broers en zussen kunnen gemakkelijk vaste beelden ontstaan. De één wordt gezien als gevoelig, de ander als lastig, de één als verantwoordelijk en de ander als makkelijk. Na verloop van tijd kunnen zulke beelden zichzelf gaan bevestigen. We letten vooral op gedrag dat past bij het beeld dat we al hebben.

Dat maakt gezinsrelaties soms ingewikkeld. We reageren niet alleen op degene die tegenover ons staat, maar ook op het beeld dat we in de loop van de tijd van die persoon hebben opgebouwd.

De ander als spiegel

Projectie betekent niet dat alles wat we bij een ander zien eigenlijk over onszelf gaat. Soms is iemand daadwerkelijk boos, kritisch, afstandelijk of onzorgvuldig. Het is belangrijk om daar ook oog voor te houden.

Tegelijkertijd kan een sterke reactie ons iets over onszelf vertellen. Waarom raakt juist deze opmerking mij zo? Waar doet dit gedrag mij aan denken? Welke verwachting heb ik van mijn partner, mijn kind of de ander? En weet ik eigenlijk wat de ander bedoelt, of vul ik dat voor hem of haar in?

De ander kan daarmee, zonder dat die persoon dat bewust doet, een spiegel worden van onze eigen binnenwereld. We kunnen onzekerheid, angst, verwachtingen of oude ervaringen meenemen in hoe we iemand bekijken. Maar ook onze verlangens en idealen spelen mee. We kunnen iemand bewonderen omdat die persoon eigenschappen lijkt te hebben die voor ons belangrijk zijn. Of we kunnen iemand wantrouwen omdat het gedrag ons herinnert aan eerdere ervaringen.

Van oordeel naar nieuwsgierigheid

We hoeven waarschijnlijk niet te proberen om helemaal te stoppen met projecteren. Dat is niet realistisch. Belangrijker is dat we leren herkennen wanneer onze waarneming overgaat in een interpretatie.

Hij negeert me is iets anders dan: ik ervaar zijn gedrag als negeren.

Zij vindt mij niet goed genoeg is iets anders dan: haar reactie roept bij mij het gevoel op dat ik tekortschiet.

Mijn kind doet dit expres is iets anders dan: ik begrijp niet waarom mijn kind dit doet en ik merk dat het mij raakt.

Dat kleine verschil kan veel ruimte geven. Ruimte om even stil te staan, een andere verklaring toe te laten en eventueel te vragen wat de ander werkelijk bedoelt.

In plaats van meteen te denken: ik weet waarom jij dit doet, ontstaat er ruimte voor: ik merk dat dit iets bij mij oproept. Klopt het dat je dit zo bedoelt?

Dat klinkt eenvoudig, maar in de praktijk is het soms best lastig. Zeker wanneer emoties oplopen en je elkaar goed kent. Juist dan schieten we gemakkelijk terug in oude patronen.

Ruimte maken voor wat er werkelijk gebeurt

Goede relaties betekenen daarom niet dat je elkaar altijd goed begrijpt of nooit op elkaar projecteert. Het betekent eerder dat je bereid bent om je eigen interpretatie opnieuw te bekijken.

Wat neem ik mee uit mijn eigen geschiedenis? Wat gebeurt er nu daadwerkelijk? Wat vul ik in? En wat weet ik eigenlijk nog niet?

Door die vragen te stellen, ontstaat er meer ruimte tussen wat iemand doet en wat wij denken dat het betekent. Dat kan helpen om minder snel in verdediging, verwijt of terugtrekking te schieten.

We kijken nu eenmaal naar de wereld door de lens van onze eigen geschiedenis. Binnen een partnerrelatie en gezin komen daar bovendien gezamenlijke ervaringen, verwachtingen en ingesleten patronen bij.

Soms denken we daarom dat we precies zien wie de ander is, terwijl we tegelijkertijd ook iets laten zien van hoe wij zelf naar de wereld kijken.

En juist wanneer we dat leren herkennen, ontstaat er ruimte om de ander opnieuw te ontmoeten.